Nieuwe Kerk aan het Spui. Geschiedenis en orgel

ALGEMENE INFORMATIE KERK:

Naam kerk: Nieuwe Kerk
Adres: Spui 175
Bouwjaar: 1649-1656
Architect: Pieter Noorwits en Barthold van Bassen
Beheer/gebruik: Stichting Nieuwe Kerk (voor cultuur / manifestaties en concerten)

Exploitatie catering: Taat & de Regt.
Kerkelijk gebruik: Redeemer International Church (sinds 2010 actief in Den Haag)

ALGEMENE INFORMATIE ORGEL(s):

Orgel: Joannes Duyschot 1702: - fa Bätz & Co: 1866-1867 - 21/II/P
Titulair organist: Hero de Boer (tevens beheerder orgel)
Organisatie concerten: Stichting Dans en Muziekcentrum Den Haag (DMC) en Residentie Orkest (RO).
De Nieuwe Kerk participeert (nog) niet binnen het HOK.

  

[afb. B1-B3: Nieuwe Kerk: zicht v.a. het Spui, interieur, orgel]
  

Bouw en geschiedenis 

Bouw en ontwerp

De Nieuwe Kerk werd tussen 1649-1656 voor de protestantse eredienst gebouwd* naar een ontwerp van Pieter Noorwits en Barthold van Bassen in een Hollands classicistische stijl. Bij het ontwerp van de Nieuwe Kerk hebben de bouwmeesters inspiratie gezocht bij dat van de Westerkerk in Amsterdam (gebouwd tussen 1620 en 1631). Een ontwerp van bouwmeester Hendrick de Keyser (1565-1621)

* (veel Protestantse kerken waren voor de Reformatie eigendom van Rooms-katholieke kerk. De Nieuwe Kerk is de eerste kerk in Den Haag die voor de Protestantse eredienst werd gebouwd. In navolging van steden zoals Willemstad, Amsterdam, Hoge Zwaluwe, Renswoude en Haarlem).

 

[afb.B4-B5: NK op prent uit 1650 van Bartholomeus  van Bassen]


Stedenbouwkundige ligging

De huidige stedenbouwkundige ligging van de kerk aan het Spui is niet te vergelijken met die van het verleden. Toen de kerk in de zichtas van het water aan de Turfmarkt lag.
De omgeving van de kerk toen, het 'Patmoes' genoemd, bestond uit kleinschalige bebouwing waarboven de kerk groots uittorende.
Vandaag de dag gaat de kerk bijna schuil achter de belendende grootschalige bebouwing.

De tuin rond de kerk wordt aan drie zijden begrensd door een muur met hekwerk. Aan de kant van het Spui is een groot toegangshek geplaatst. Aan de achterzijde, (in de Bezemstraat) en zijkant (in de St. Jacobsstraat) is een toegangshek van kleiner formaat in de muur aangebracht. De Noordwestzijde van de tuin wordt begrensd door bebouwing (met o.a. restaurant Pavlov die een stuk van de tuin gebruikt als terras)

In de tuin, die vroeger de functie van als kerkhof had, bevindt zich het grafmonument van de grote filosoof en humanist Spinoza die aanvankelijk in de kerk was bijgezet. Er loopt een voetpad van het Spui naar de Bezemstraat, rond de kerk. het maaiveld is overwegend van gras voorzien ook zijn enkele bomen geplant.

[afb.B6: voorgevel Spui]


Exterieur

Het gebouw heeft een heel kenmerkende vorm waaruit het grondvlak, een Dubbelkruis (Latijns kruis met twee dwarsbalken  i.p.v. een dwarsbalk) met gelijke benen met afgeschuinde hoeken, is te herkennen.
Kenmerkend zijn tevens de rijzige muurvlakken op een hoog en zwaar basement van metselwerk en natuursteen, alle muurvlakken, de afgeschuinde benen van het latijnse kruis, zijn voorzien van hoge rondboogvensters. De uitwendige hoeken van deze wanden zijn allen voorzien van natuurstenen pilasters met kapitelen van Dorische orde. Bovenop de steunberen aan de hoeken van het rechthoekige (hoofd)grondvlak staan grote siervazen op een natuurstenen voet.

Het veelhoekige tentdak, dat de plattegrond van de kerk volgt, is gedekt met leien. Midden op het dak staat een forse dakruiter (eigenlijk: toren) die doet denken aan de torenbekroning van de Amsterdamse Zuiderkerk.

Het ingangsportaal bevindt zich aan de Noordoostzijde van de kerk, richting het Spui. Ook de hoeken van dit portaal zijn gesierd met grote siervazen.

Aan de zijkanten, tussen de twee benen van het dubbelkruis, bevinden zich aanbouwsels waarin zich heden toegangsdeuren en de trappen naar lobby met toiletten bevinden. Op de verdiepingen is kantoorruimte gevestigd.

Bijzonder is dat het orgel alleen via een toegangsdeur in de buitengevel is te bereiken. De organist moet dus altijd ‘buitenom’ naar zijn instrument.

[afb. B7: luchtfoto Nieuwe Kerk e.o.]


Interieur

De kerk is zo gebouwd dat alles is gerangschikt rond de plaats waar de woordverkondiging plaats vond: de preekstoel. Volgens de (toenmalige) gereformeerden, waarvoor de kerk gebouwd is, de belangrijkste plaatst in de kerk. (hier in het midden van de kerk, tussen de benen van het Latijnse kruis)
Gesproken wordt wel van ‘centraal bouw’, maar architectonisch is dat niet juist. (al is de ruimte wel vormgegeven rond een centraal punt: de kansel)

[afb.8a,b,c, plattegronden NK]

 

Overigens is het principe van centraal-bouw na de reformatie vaker toegepast bij de bouw van nieuwe kerken voor de gereformeerden. Ook wel op basis van een cirkelvorm of daarvan afgeleid.

De plattegrond van de Nieuwe Kerk past echter als veelhoek niet binnen een cirkel zoals andere kerken (Noorderkerk Amsterdam en Nieuwe Kerk Groningen die een Grieks kruis als plattegrond hebben) maar heeft de complexere vorm.

 

[afb.B9-B10: Noorderkerk-Amsterdam, Nieuwe Kerk-Groningen]

De plattegrond van de Nieuwe kerk is gebaseerd op een kruis met twee dwarsbalken en gelijke zijden (een 'dubbelkrus'), zodanig dat het rechthoekige basisgrondvlak begrenst werd door 6 halve achthoekige traveeën (of ‘zijkapellen’) met aan drie zijden vensters. Iedere travee wordt gedekt door een ribbengewelf en een tentdak. De wanden zijn aan de binnenzijde halfrond afgewerkt met stucwerk.

Er ontstaan zo 6 zware muurmassa’s (4 aan iedere hoek van het rechthoekige basisgrondvlak en 2 tussen de zij-traveeën) Deze massieve muurdelen zijn stabiel genoeg om de dakconstructie –met toren- te dragen die verder geen trekstangen of dragende kolommen nodig heeft. De Nieuwe Kerk is daarmee het eerste kerkgebouw van dit formaat waar geen dragende losstaande zuilen zijn toegepast. Een unieke bouwkundige oplossing die pleit voor het vakmanschap van de bouwmeester, waarom dit unieke architectonisch ontwerp dan ook op meerdere plaatsen navolging kreeg.

 

[afb.B11a-11b: foto gewelf zonder- en met beschieting] 

 

Kenmerkend is het (oorspronkelijke) fraaie houten ribben-gewelf met versierde gewelfschotels. De later aangebrachte beschieting met planken is bij de aanpassing voor gebruik als concertzaal weer verwijderd waardoor de akoestiek wel sterk veranderde (de nagalm werd beduidend korter en beter geschikt voor concertant gebruik)

 

[afb. B12: interieur kerk met Herenbanken en moderne stoelen i.v.m. concertgebruik]


Ook het 17de-eeuws meubilair met terrasvormige (heren)banken tegenover de preekstoel en in de 4 zijkapellen is grotendeels nog aanwezig. De kerkbanken onder het orgel zijn later verwijderd.

In 1996 is de kerk voor de Hervormde eredienst gesloten en geschikt gemaakt als concertzaal en evenementenlocatie (i.s.m. de toenmalige Anton Philipszaal, thuislocatie voor het Residentie Orkest). Hiervoor is een grote crypte uitgegraven die dienst doet als foyer en ontmoetingsruimte. Er zijn toen ook meerdere trappen aangebracht als toegang naar de benedenruimte.

Naderhand is het kerkelijk gebruik weer terug gekomen al gevolg van de huur van de kerk door de in 2010 opgezette ‘International Church of The Hague’.

Plaatsing akoestische schermen

In 2001 werden in de kerk op verschillende plaatsen akoestische schermen geplaatst waardoor de akoestiek beter geschikt werd voor de uitvoering van kamermuziek. Die inderdaad voortreffelijk klinkt in de kerk.

Echter door deze akoestische aanpassing is ook de specifieke ‘kerkakoestiek’ die een extra dimensie geeft aan b.v. koor- en/of orgelconcerten, niet meer optimaal. De kerk klinkt nu wat ‘droog’. Ook werd de uitstraling en het aanzicht van het orgel ernstig belemmerd, ondanks dat ze gedeeltelijk transparant waren. Velen vonden dan ook dat orgelconcerten niet optimaal konden worden uitgevoerd.

Bij de laatste restauratie zijn de akoestische schermen voor het orgel verschuifbaar gemaakt, waardoor het orgel weer in volle glorie te zien en te horen is bij orgelconcerten (zie verder ‘Verplaatsbaar maken akoestische schermen’)

 [afb. B13: schermen voor het orgel]

 

ORGEL

Het orgel is oorspronkelijk gebouwd door de Joannes Duyschot uit Amsterdam, die het opleverde in 1702. Het orgelfront is, ongetwijfeld in samenspraak met de orgelbouwer, ontworpen door de beeldhouwer Johannes Hanart en bestaat uit een Hoofdwerkkas gedragen door, met Korintische zuilen en pilasters, met 4 gedeelde velden, een hoge ronde middentoren en twee spitse zijtorens. De onderkas vertoont sterke insnoeringen. Het Rugwerk heeft vrijwel de zelfde velden verdeling als de Hoofdwerkkas maar dan op een halfronde plattegrond (de buitenste velden zijn dan ook spitse torens). Alle middelste pijpen van de torens zijn geciseleerd en verguld. Bij de andere pijpen zijn alleen de labia verguld. Meer dan de helft van het pijpwerk (16 registers) zijn nog van Duyschot. 12 registers zijn door orgelbouwer Witte geplaatst. Het zelfstandige pedaal is door Flentrop geplaatst.
Onder de Rugwerkkas is een met acanthusbladen bewerkte sofiet aangebracht.
Ook worden er orgelluiken aangebracht op Hoofd- en Rugwerk. De luiken zijn alleen aan de binnenzijde beschilderd met Bijbelse voorstellingen door de Hofschilder Theodorus van der Schuer (1634-1707)
Het orgelfront van de Nieuwe Kerk vertoont in de opbouw opmerkelijke gelijkenis met dat van de Westerkerk in Amsterdam en Nieuwe Kerk in Middelburg. Al zijn er ook kenmerkende verschillen.

Het is een orgel met 39 registers verdeeld over Hoofdwerk, Bovenwerk en Rugwerk. Het Pedaal was aangehangen aan het Hoofdwerk.

[afb. B14: foto orgelfront (fotografie: Koos Schippers, Lisse)]

 

Van 1727 tot 1743 werkt Rudoph Garrels aan het orgel. In 1753 voorziet Gerard Steevens het orgel van een nieuw pedaalklavier. In 1793 repareert de Haagse orgelbouwer Joachim Reichner de windladen en verzorgt wat herstel, en opknapwerk aan front en kas. Daarna wordt er in de loop van eeuwen aan hetorgel gewerkt door verschillende orgelbouwers, waarna in 1876 Christian Gottlieb Friedrich Witte (Fa Bätz & Co) het orgel van een nieuw binnenwerk voorzien in de bestaande kas en met veel bestaand pijpwerk van Duyschot.
In 1977 wordt het orgel gerestaureerd door Flentrop Orgelbouw. Die ook een vrij pedaal platst volgens een (enigszins aangepaste) dispositieplan van Witte.

De bespeling van het orgel is vanaf de voorzijde van de hoofdwerkkas. Er zijn drie handklavieren en een voetklavier (pedaal). De registertrekkers zijn zowel links en rechts naast het manuaal als boven de lessenaar aangebracht. De klaviatuur is sober vormgegeven er is geen versiering aangebracht.

[afb. B15: speeltafel na restauratie– met staande orgelbeheerder Hero de Boer (foto: Den Haag FM)]

 

In 1866-1867 werkt orgelbouwer Chr.G.F. Witte (fa Bätz & Co) aan het orgel. Feitelijk plaatst hij een nieuw orgel in de oude kas, waarbij hij, naast nieuwe orgelpijpen ook veel pijpwerk van Duyschot gebruikt (ca 16 registers)
In 1976 volgt een restauratie van windladen en balgen door de fa. Flentrop, Zaandam onder advies van Klaas Bolt. Hierbij wordt nieuw tinfolie en verguldwerk op de frontpijpen aangebracht, het mechaniek hersteld en een transpositieklavier aangebracht. Tevens wordt het orgel uitgebreid met een vrij pedaal volgens het (oorspronkelijke) plan van Witte (zij het met uitbreiding van een toen niet voorziene Trompet 4' en een koppel P+RW).

Een plan van de voormalige organist van de Nieuwe Kerk, Gerard Akkerhuis, tot reconstructie van het naar de oorspronkelijke situatie van het Duyschot-orgel werd niet gehonoreerd.

[afb. B16: ingekleurde pentekening met aanzicht orgel]

 

Restauratie orgel

In 2013 wordt een start gemaakt met plannen en fondswerving voor restauratie van het orgel en het mogelijk maken van verplaatsbare schermen voor het orgel.

In dit kader geeft de vertrekkende burgemeester Jozias van Aartsen aan dat zijn afscheidscadeau bestemd zal worden voor een fonds om deze activiteiten mogelijk te maken. Ook er wordt een inzamelactie gehouden ten bate van het steunfonds. Tevens wordt met succes rijkssubsidie aangevraagd om de kosten voor deze plannen dekkend te krijgen.

 

[afb. B17a+b: folder Steunfonds Orgelrestauratie]

 

In 2018 wordt met de restauratie van het orgel begonnen door orgelbouwer Reil uit Heerde. Ook de orgelluiken zijn aan restauratie toe. Dit wordt uitgevoerd door de gespecialiseerde restaurator Leonoor Speldekamp.

Rond half augustus 2019 is de restauratie van de orgelluiken afgerond. Eind augustus is dit voor het orgel het geval.

[afb. B18: Gerestaureerde luiken worden afhangen-restauratie 2019/‘20]


Verplaatsbaar maken akoestische schermen

Intussen is ook, na uitgebreid overleg, een plan opgesteld om de akoestische schermen voor het orgel beweegbaar op te hangen, zodat ze bij orgelconcerten niet meer voor het orgelfront hangen en het zicht op- en de uitstraling van het orgel belemmeren. Dit was nog een hele technische uitdaging omdat aan het gewelf niets mocht worden opgehangen.
Eind november worden de verschuifbare schermen geplaats en is ook fase 3 van de werkzaamheden gereed.

 

De Nieuwe Kerk bezit nu een fantastisch orgel in een geweldige kas die tijdens orgelconcerten goed hoorbaar en zichtbaar is. Maar heeft ook de unieke akoestiek voor kamermuziek behouden die het voor de restauratie had.

Het orgel zal een functie krijgen in de programmering van het Residentieorkest en andere orgelconcertactiviteiten.

zie ook: Ontwikkelingen Nieuwe Kerk

 

[Dispositie orgel Nieuwe Kerk]


klik HIER voor de dispositie van het orgel van de Nieuwe Kerk

(meer informatie over de Nieuwe Kerk is te lezen in het boekje ‘Uit Padmoes verrezen’, onder redactie van Anneke Landheer-Roelants. Uitgegeven t.g.v. het 40-jarig bestaan van de Stichting Nieuwe Kerk in 2010 bij uitgeverij Matrijs)

 

[afb. B19a-b: Titel- en rug pagina boekje ‘Uit Patmoes verrezen, De Nieuwe Kerk in Den Haag’ ]

 

Meer informatie:

HOK-locaties op de kaart
Introductie Nieuwe Kerk
Orgel Nieuwe Kerk
organist
Website Nieuwe Kerk
naar HOK-concerten

 

HB/aug 2021 

Agenda

Kerken & Orgels

Het HOK

De Stichting Haags Orgel Kontakt (HOK) is een samenwerkingsverband van zes participerende cultuuraanbieders in de Haagse binnenstad. 

Klik HIER voor de volledige omschrijving

Het Haags Orgel Kontakt onderschrijft de Governance Code Cultuur (GCC) en de Code Culturele Diversiteit (CCD)

Algemeen - GCC_beeldmerk_kleur_web.jpg  

Het Haags Orgel Kontakt wil zich ook houden aan de regelgeving m.b.t. de Algemene Verordening Persoonsgegevens.

 

De concerten en andere activiteiten van het HOK zijn alleen mogelijk door financiële bijdragen van subsidiegevers en de structurele subsidie die het samenwerkingsverband van het HOK ontvangt van de Gemeente Den Haag.